Učenju Kur'ana mora se prići ozbiljno, savjesno i odgovorno. Takav pristup podrazumijeva tjelesnu i duhovnu pripremu. U tom smislu najbolji uzor nam je Muhammed, a.s., i ashabi.
Abdullah ibn Mes'ud je smatrao da kira'et predstavlja svečan trenutak, pa je zato oblačio lijepu i svečanu odjeću prije samog učenja. Tako lijepo obučen i namirisan učio bi Kur'an i obavljao namaz.
Nakon tjelesne i duhovne pripreme, neposredan uvod, znak ili signal za početak učenja Kur'ana su isti‘āza i besmela.
ISTI'ĀZA
Isti‘āza je dova u kojoj molimo Allaha, dž.š., za pomoć, zaštitu, spas, sigurnost i utočište od spletki i zamki prokletog šejtana.
Ova dova nije kur'anski ajet, pa zbog toga i ne postoji njena apsolutno obavezujuća forma.
Najpoznatija verzija isti‘āze je:
أعوذ بالله من الشيطان الرجيم
„Molim Allaha, dž.š., da me zaštiti od šejtana prokletog.“
Prednost ovoj verziji daje se na osnovu hadisa kojeg bilježe imami Buhari, Muslim, Ebu-Davud i En-Nesa'i.
عَنْ الْأَعْمَشِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ قَالَ اسْتَبَّ رَجُلَانِ عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنَحْنُ عِنْدَهُ جُلُوسٌ وَأَحَدُهُمَا يَسُبُّ صَاحِبَهُ مُغْضَبًا قَدْ احْمَرَّ وَجْهُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنِّي لَأَعْلَمُ كَلِمَةً لَوْ قَالَهَا لَذَهَبَ عَنْهُ مَا يَجِدُ لَوْ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَقَالُوا لِلرَّجُلِ أَلَا تَسْمَعُ مَا يَقُولُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ إِنِّي لَسْتُ بِمَجْنُونٍ
Naime, prenosi se da je A'meš rekao: „Dok smo sjedili kod Allahovog Vjerovjesnika, s.a.v.s., posvađala su se dva čovjeka, pa je jedan od njih grdio drugog toliko srdito da je ovaj pocrvenio od bjesa. Muhammed, a.s., reče: 'Ja znam tekst, pa ako ga neko od vas izgovori, prestaće mu srdžba, a taj tekst glasi: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم Molim Allaha, dž.š., da me zaštiti od šejtana prokletog'.“
Ovu verziju isti‘āze prihvatili su imami u qirā‘etima, a isto tako i imami u fikhu, kao što su: Šafija, Ebu-Hanife, Ahmed i dr.
Učenje isti‘āze se, dakle, temelji na Kur'anu i sunnetu Muhammeda, s.a.v.s.
Uzvišeni Allah kaže:
فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ
„Kada hoćeš da učiš Kur'an, zatraži od Allaha zaštitu od šejtana prokletog...“ (En-Nahl, 98.)
Prema mišljenju određenog broja islamskih učenjaka, učenje isti‘āze je wāğib (obavezno), bilo da se radi o njenom učenju na početku sure, njenoj sredini ili prije početka samog učenja Kur'ana. Argument ove grupe učenjaka je to što je glagol استعاذ upotrijebljen u formi imperativa, tj. isti‘āza je naređena i Muhammedu, s.a.v.s., ali i svakom drugom učaču. Ko se toga ne pridržava, taj griješi.
Prema mišljenju većine islamskih učanjaka, učenje isti‘āze je preporučeno (mustehabb), pa nije grijeh ako je učač izostavi. Ti učenjaci smatraju da, iako je u ajetu o isti‘āzi glagol upotrijebljen u imperativu, ima značenje preporuke.
U praksi, isti‘āza se redovno uči, tako da nema učača koji je izostavlja.
U navedenom ajetu glagol koji govori o učenju isti‘āze upotrijebljen je u perfektu, te se nameće sasvim logično pitanje da li se isti‘āza izgovara na početku ili nakon završetka učenja? Nekolicina islamskih učenjaka smatra se isti‘āza uči nakon učenja Kur'ana. Radi se o pojedinačnim stavovima bez neke čvrste argumentacije.
Većina islamskih učenjaka smatra da se isti‘āza uči prije učenja Kur'ana. Kur'an ima svoju metodologiju izlaganja, a prema njoj se glagoli u više ajeta nalaze u perfektu, ali imaju značenje sadašnje ili buduće radnje.
Treće mišljenje objedinjuje dva prethodna stava, po kojem isti‘āzu treba izgovarati na početku i završetku učenja.
Najodabranije mišljenje je da se isti‘āza izgovara napočetku učenja Kur'ana, što je i redovna praksa svih qārija.
Isti‘āza nije dio Kur'ana. Po tom pitanju nema razilaženja među islamskim učenjacima.
Isti‘āza se može učiti glasno i tiho, u sebi, zavisno od datih okolnosti. Može se učiti glasno na raznim svečanostima, poput večeri Kur'ana ili prilikom podučavanja, čime bi se slušaoci umirili i pripremili za slušanje Kur'ana. Isti‘āza se tiho, u sebi, uči u namazu i u slučajevima kada se u grupi uči Kur'an (naprimjer, kada učač Kur'an uči mukabelu a nije prvi učač). Tiho učenje isti‘āze može se argumentirati činjenicama da isti‘āzai, kao što smo naveli, nije kur'anski ajet, pa se njenim tihim učenjem, u sebi, želi ukazati na to. Isti‘āza je, ustvari, dova, a jedan od ādāba dove je da se uči tiho.
Uobičajena je praksa da se pauzira poslije proučene isti‘āze i besmele, a potom da se učenje nastavi. Učač može i da ne pauzira, nego da u jednom ritmičkom dahu prouči isti‘āzu i besmelu i početak ajeta koji slijedi.
U tom smislu postoje četiri mogućnosti:
a) Da učač pauzira poslije isti‘āze i poslije besmele, što se praktično i najčešće čini.
b) Da pauzira samo poslije proučene isti‘āze, a da u jednom ritmičkom dahu prouči besmelu i početak ajeta koji slijedi.
c) Da prouči isti‘āzu i besmelu u jednom ritmičkom dahu, potom pauzira, a onda nastavi učiti ajet ili suru.
d) Da u jednom ritmičkom dahu prouči i isti‘āzu i besmelu i početak ajeta koji slijedi.
S obzirom na to da prije sure “Et-Tewbe” nema besmele, islamski učenjaci dozvoljavaju da se u ovom slučaju izabere jedna od dvije mogućnosti:
1. Proučiti isti‘āzu bez besmele, pauzirati, a potom nastaviti učiti suru „Et-Tewbe“.
2. Izgovoriti u jednom ritmičkom dahu isti‘āzu i početak sure „Et-Tewbe“, s tim da se ni u ovom slučaju neće učiti besmela, jer ona nije napisana prije navedene sure ni u jednom mushafu.
Najbolje je pauzirati poslije proučene isti‘āze i besmele (osim u suri „Et-Tewbe“), a potom učenje nastaviti.
Može se zaključiti:
- učenje isti‘āze je preporučeno,
- isti‘āza se uči neposredno prije početka učenja Kur'ana,
- isti‘āza se izgovara glasno kada učenju prisustvuju slušaoci, a uči se beščujno, ukoliko učimo sami,
- najbolje je pauzirati poslije proučene i isti‘āze i besmele, a učenje potom nastaviti.
BESMELA
Nakon učenja isti‘āze, a prije početka učenja Kur'ana, uči se besmela koja glasi:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
„U ime Allaha, Svemilosnog, Milostivog.“
Komentatori Kur'ana su se razilaze po pitanju da li je besmela zaseban ajet na počecima sura.
Imami kira'etskih verzija se slažu po pitanju:
- da se besmela izgovara na početku učenja Kur'ana, bilo da se uči s početka, u sredini ili pri kraju sure,
- besmela je napisana ispred 113 sura, i da se kao dio ajeta nalazi u suri „En-Neml“:
إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
„... od Sulejmana i glasi: 'U ime Allaha, Milostivog, Samilosnog!“ (En-Neml, 30.)
- Besmela se ne nalazi prije sure „Et-Tewbe“, te se zbog toga, u ovom slučaju nikad i ne uči.
- Prema mišljenju našeg imama u kira'etu, 'Asima, i njegovog rawije (prenosioca) Hafsa, besmela je (prvi) ajet sure „El-Fatiha“, te sastavni dio svih sura, izuzev sure „Et-Tewbe“. Dakle, besmela razdvaja sve sure, osim sura „El-Enfal“ i „Et-Tewbe“.Prema ovom mišljenju besmela se uči u namazu. Što se tiče učenja besmele u sredini sura (tj., kada učenje ne počinje sa početka sure), učač ima mogućnost izbora. Ako želimo u namazu, na jednom rekatu, učiti nekoliko sura, nećemo učiti besmelu više puta, nego samo prije sure „El-Fatiha“. Imam koji u namazu predvodi džemat, postupit će na isti način, s tim da će besmelu učiti u sebi u svim namazima. Izvan, namaza treba je proučiti ispred svih sura, osim ispred sure „Et-Tewbe“.
Kur'an je najbolje učiti redom. Ukoliko se odstupi od ovog pravila, pa se uče ajeti iz različitih sura, džuzeva ili hizbova, nije pri svakoj promjeni obavezno izgovarati besmelu, iako je bolje proučiti je svaki put, odnosno pri svakoj promjeni sure, džuza ili hizba.
U odgovoru na pitanje zašto na početku sure „Et-Tewbe“ nema besmele, navest ćemo nekoliko mišljenja.
Malik smatra da je besmela ispred navedene sure derogirana. Prenosi se da je Osman ibn 'Affan, r.a., rekao: „Sura 'Et-Tewbe' je dio sure 'El-Enfal'. Nismo među nama našli nikog ko bi potvrdio da besmela treba doći na početku ove sure, pa smo je zato prilikom pisanja mushafa i izpstavili.“
Ubejj ibn Ka'b je rekao: „Allahov Poslanik nam je naredio da učimo besmelu prije sveke sure, osim ispred sure 'Et-Tewbe'.“
Muberrid kaže: „Nema besmele na početku spomenute sure, jer se u ovoj sintagmi nalaze Allahova svojstva 'Svemilosni' i 'Milostivi', a sura 'Et-Tewbe' počinje obznanom (براءة) koja između ostalog govori i o ratovanju i prolijevanju krvi.“
Asim kaže: „U besmeli su riječi milosti, a 'berā'etun' je proglas o borbi iz koje proizilazi ubijanje."
Između sura „El-Enfal“ i „Et-Tewbe“ moguće su pauzalna (waqf) i kontekstualna forma (wasl).
U kira'etima Kur'ana pojavljuju se sljedeće varijante:
a) Pauzirati poslije sure „El-Enfal“, a potpom nastaviti suru „Et-Tewba“, uz mogućnost učenja isti'aze, ali bez besmele.
b) Kraj prve i početak druge sure proučiti u jednom ritmičkom dahu, primjenjujući pravilo sekte.
c) Primijeniti kontekstualnu formu, odnosno u toku učenja spojiti kraj i početak jedne i druge sure, ne učeći isti'azu i ne primjenjujući sektu.
Kada se završi učenje jedne sure i besmelom se počne učiti druga, može se postupiti na jedan od sljedeća četiri načina, s tim da su tri načina dozvoljena, a jedan nije:
1. Odvajanje besmele od obje sure, tj. pauzirati nakon završetka prethodne sure, a i nakon proučene besmele, te nastaviti učenje druge sure. Ova varijanta je i najbolja, te se preporučuje učačima Kur'ana.
2. Pauzirati nakon završene sure, a zatim u jednom ritmičkom dahu proučiti besmelu sa prvim ajetom sure koja slijedi.
3. U jednom ritmičkom dahu proučiti i kaj prethodne sure i besmelu i početak slijedeće sure.
4. Spojiti kraj sure i besmelu, potom pauzirati, a onda nastaviti učenje sljedeće sure.Pokuđeno je primjeniti ovu verziju, jer besmela dolazi na početku sure, a ne na njenom kraju.
Allah, dž.š., najbolje zna.
Izvori:
• Fadil Fazlić, Tedžvid – pravila o učenju Kur'ana, Fakultet islamskih nauka u Sarajevu, Sarajevo, 1997., str. 23-35.
• Muhammad Ahmad Mu'bad, Al-Mulahhas al-mufīd fī ‘ilm at-tağwīd, VIII izdanje, Dār as-salām, 2003., str. 11-12.
